Thuật ngữ âm nhạc là hệ thống từ ngữ chuyên ngành dùng để chỉ tốc độ, cường độ, cao độ và cách diễn tả trong một bản nhạc và là ngôn ngữ giao tiếp quốc tế giữa tác giả và người biểu diễn.
Tôi là Nguyễn Đức Duy – Founder của Đức Trí Piano Bouqtique với hơn 10 năm làm việc tại showroom Đức Trí Piano Boutique, tôi thường xuyên hỗ trợ giải đáp thắc mắc cho những bạn mới học đàn. Hướng dẫn này tổng hợp từ điển thuật ngữ Anh Việt, phân tích sắc thái diễn tả và ký hiệu cường độ chuẩn xác trên bản nhạc.
Bản chất của hệ thống thuật ngữ âm nhạc quốc tế
Thuật ngữ âm nhạc là hệ thống khái niệm và ký hiệu quy chuẩn quốc tế, dùng để chỉ dẫn tốc độ, âm lượng và cảm xúc tác phẩm. Đa số thuật ngữ bắt nguồn từ tiếng Ý cổ do nền âm nhạc thời Phục hưng và Baroque tại Ý đặt nền móng cho âm nhạc phương Tây.
Hệ thống chỉ dẫn âm nhạc gồm 3 nhóm chức năng chính:
- Ký hiệu cường độ): Xác định độ to nhỏ của âm thanh và sự chuyển tiếp sóng âm.
- Thuật ngữ sắc thái: Định hướng trạng thái tinh thần và cảm xúc người chơi cần thể hiện.
- Thuật ngữ nhịp độ và kỹ thuật: Quy định tốc độ phách và cách ngón tay chạm phím đàn.
Ký hiệu cường độ âm thanh trong bản nhạc piano
Ký hiệu cường độ (Dynamics) là hệ thống chữ viết tắt đặt dưới khuông nhạc, quy định mức độ to nhỏ của âm thanh. Cường độ âm nhạc mang tính tương đối, phụ thuộc vào không gian biểu diễn và độ cộng hưởng của đàn piano.
Bảng tra cứu cấp độ cường độ tĩnh:
| Ký hiệu | Thuật ngữ tiếng Ý | Tiếng Anh tương đương | Ý nghĩa tiếng Việt | Cảm giác lực chạm phím |
|---|---|---|---|---|
| ppp | Pianississimo | Extremely soft | Cực kỳ êm nhẹ | Chạm phím tối thiểu, thả lỏng ngón |
| pp | Pianissimo | Very soft | Rất êm | Chạm phím nhẹ, âm thanh rõ nét |
| p | Piano | Soft | Êm, nhỏ vừa | Lực ấn nhẹ, âm thanh sâu lắng |
| mp | Mezzo-piano | Moderately soft | Êm vừa phải | Lực ngón trung bình nhẹ |
| mf | Mezzo-forte | Moderately loud | Mạnh vừa phải | Lực ngón tiêu chuẩn, âm sáng |
| f | Forte | Loud | Mạnh, to | Tận dụng trọng lượng cẳng tay |
| ff | Fortissimo | Very loud | Rất mạnh | Dồn lực từ vai và cánh tay |
| fff | Fortississimo | Extremely loud | Cực kỳ mạnh | Khai thác tối đa lực dội toàn thân |
Bảng tra cứu ký hiệu thay đổi cường độ:
| Ký hiệu | Thuật ngữ | Viết tắt | Ý nghĩa tiếng Việt | Hướng dẫn kỹ thuật |
|---|---|---|---|---|
| < | Crescendo | cresc. | To dần lên | Tăng dần lực ngón qua từng nốt |
| > | Decrescendo | decresc. | Nhỏ dần xuống | Giảm dần biên độ phím êm ái |
| > | Diminuendo | dim. | Nhỏ dần và lắng dịu | Âm thanh giảm dần và tắt lịm |
| sfz | Sforzando | sfz | Nhấn mạnh đột ngột | Dồn lực mạnh bất ngờ vào một nốt |
| fp | Fortepiano | fp | Mạnh rồi nhẹ ngay | Đánh nốt đầu to, nốt sau êm ngay |
| sub. p | Subito piano | sub. p | Đột ngột êm nhỏ | Chuyển ngay từ âm to về tiếng thì thầm |
Mẹo thực hành: Khi gặp ký hiệu Crescendo, bạn hãy bắt đầu từ mức âm êm nhất. Cách này tạo khoảng không để âm thanh nở rộng tự nhiên.
Sắc thái diễn tả cảm xúc trong tác phẩm âm nhạc
Sắc thái diễn tả (Expressive terms) là chỉ dẫn tâm trạng giúp tác phẩm trở nên truyền cảm và sống động. Bạn hãy đọc kỹ các chỉ dẫn này ở đầu bài hoặc đoạn chuyển tiếp để định hình cảm xúc trước khi chạm phím.
Bảng tra cứu thuật ngữ sắc thái diễn cảm:
| Thuật ngữ tiếng Ý | Thuật ngữ tiếng Anh | Ý nghĩa tiếng Việt | Hướng dẫn biểu cảm trên đàn |
|---|---|---|---|
| Cantabile | Song-like | Hát như lời ca | Giai điệu liền mạch, nổi bật bè cao |
| Dolce | Sweetly | Ngọt ngào, dịu dàng | Thả lỏng cổ tay, vuốt phím êm |
| Espressivo | Expressively | Đầy truyền cảm | Nhấn nhá nhịp thở, truyền tải xúc cảm |
| Appassionato | Passionately | Nồng nàn, nhiệt huyết | Lực phím dứt khoát, âm sắc dày |
| Leggiero | Lightly | Nhẹ nhàng, bay bổng | Ngón tay nảy linh hoạt, phím lún nông |
| Maestoso | Majestically | Uy nghiêm, hùng tráng | Hợp âm đĩnh đạc, nhịp phách vững |
| Grazioso | Gracefully | Duyên dáng, tao nhã | Đưa tay uyển chuyển, dứt câu nhẹ |
| Risoluto | Resolutely | Kiên quyết, dứt khoát | Khớp ngón chắc khỏe, phách sắc bén |
| Scherzando | Playfully | Vui tươi, hóm hỉnh | Tạo độ nảy ngắn, tiết tấu nghịch ngợm |
| Agitato | Agitated | Bồn chồn, dồn dập | Tăng dao động phím, âm sắc khẩn trương |
Tại showroom Đức Trí Piano Boutique, các dòng đại dương cầm Grand Piano luôn tái hiện chuẩn xác từng sắc thái biểu cảm. Độ nhạy cơ khí của bộ búa đàn giúp nghệ sĩ kiểm soát sắc thái từ Dolce thì thầm đến Maestoso rực rỡ.
Từ điển thuật ngữ âm nhạc Anh Việt thông dụng nhất
Hiểu vốn từ điển cơ bản giúp bạn làm chủ mọi bản nhạc quốc tế nhanh chóng.
Bảng thuật ngữ nhịp độ (Tempo):
| Thuật ngữ | Nghĩa tiếng Anh | Nghĩa tiếng Việt | Dải tốc độ Metronome (BPM) |
|---|---|---|---|
| Grave | Very slow and solemn | Cực kỳ chậm, trang nghiêm | 20 – 40 BPM |
| Largo | Broadly and slowly | Chậm rãi, trang trọng | 40 – 60 BPM |
| Adagio | Slow and stately | Chậm, thanh thản | 66 – 76 BPM |
| Andante | At a walking pace | Thong thả như bước đi | 76 – 108 BPM |
| Moderato | Moderately | Tốc độ vừa phải | 108 – 120 BPM |
| Allegro | Fast, bright | Nhanh, tươi sáng | 120 – 156 BPM |
| Vivace | Lively and fast | Nhanh, hoạt bát | 156 – 176 BPM |
| Presto | Very fast | Rất nhanh | 168 – 200 BPM |
| Ritardando | Gradually slowing | Chậm dần lại | Giảm dần tốc độ gõ phách |
| Accelerando | Accelerating | Nhanh dần lên | Đẩy nhanh tốc độ lôi cuốn |
Bảng thuật ngữ kỹ thuật diễn tấu (Articulation) và cấu trúc:
| Thuật ngữ | Nghĩa tiếng Anh | Ý nghĩa tiếng Việt | Cách xử lý trên phím piano |
|---|---|---|---|
| Legato | Smoothly tied | Liền tiếng, mượt mà | Giữ nốt trước đến khi nốt sau kêu |
| Staccato | Detached, short | Ngắt tiếng, nảy phím | Nhấc tay dứt khoát, âm vang nửa phách |
| Tenuto | Held for full value | Ngân đủ thời lượng | Giữ trọn giá trị nốt với lực đầm |
| Marcato | Strongly accented | Nhấn mạnh riêng biệt | Đánh nốt sắc nét hơn nốt bên cạnh |
| Arpeggio | Broken chord | Hợp âm rải | Đánh lần lượt từng nốt hợp âm từ thấp lên |
| Da Capo (D.C.) | From the beginning | Lặp lại từ đầu | Đàn lại từ ô nhịp đầu tiên |
| Dal Segno (D.S.) | From the sign | Lặp lại từ ký hiệu | Nhảy mắt về vị trí dấu hoa văn |
| Coda | Ending section | Đoạn kết bài | Chuyển tới đoạn kết thúc của tác phẩm |
| Fermata | Pause / Hold | Dấu mắt ngỗng | Ngân tự do dài hơn trường độ nốt |
| Rubato | Flexible tempo | Tự do nhịp phách | Đẩy nhanh hoặc co giãn câu nhạc linh hoạt |
4 bước xử lý thuật ngữ và ký hiệu khi tập tác phẩm mới
Bạn hãy rèn luyện thói quen đọc bản nhạc theo quy trình chuẩn sau:
- Đọc lướt toàn bài để ghi nhận chỉ dẫn tốc độ Tempo chính và đoạn đổi nhịp.
- Dùng bút chì đánh dấu ký hiệu cường độ (f, p, cresc, dim) ở từng ô nhịp.
- Tra cứu nghĩa của các từ sắc thái tiếng Ý ở khúc chuyển đoạn.
- Tập riêng từng câu với tốc độ chậm hơn 30% để kiểm soát độ tương phản âm lượng.
Các câu hỏi thường gặp về thuật ngữ âm nhạc
Vì sao các thuật ngữ âm nhạc lại dùng tiếng Ý?
Nước Ý là trung tâm âm nhạc thời kỳ Phục hưng và Baroque. Các nhạc sĩ lớn đã chuẩn hóa ký hiệu này và quốc tế đã áp dụng chung để tạo sự đồng bộ.
Người mới học nên ưu tiên nhớ những thuật ngữ nào?
Bạn nên nhớ 4 mức cường độ (p, mp, mf, f), 2 ký hiệu biến đổi (crescendo, diminuendo) và 3 nhịp độ cơ bản (Andante, Moderato, Allegro).
Decrescendo khác Diminuendo ở điểm nào?
Decrescendo chỉ việc giảm nhỏ âm lượng đơn thuần. Diminuendo vừa giảm âm lượng vừa tạo cảm giác âm thanh lịm dần vào không gian.
