Lịch sử của những nốt nhạc và khóa nhạc trong nền văn minh âm nhạc

Mỗi lần lướt ngón tay trên 88 phím đàn piano và nhìn vào những dòng kẻ khuông nhạc tinh tế, ít ai biết rằng hệ thống ký âm này đã trải qua hơn 1000 năm tiến hóa đầy thăng trầm. Từ những ký hiệu sơ khai thời Trung cổ cho đến bản nhạc hoàn chỉnh thời Phục hưng, các nhạc sĩ vĩ đại đã cùng nhau tạo nên ngôn ngữ văn tự chung cho toàn nhân loại.

Với hơn 10 năm nghiên cứu lịch sử chế tác nhạc cụ và âm học cổ điển tại Đức Trí Piano Boutique, tôi tổng hợp toàn bộ lịch sử của những nốt nhạc và khóa nhạc, giúp bạn thấu hiểu cội nguồn kỳ diệu của từng nốt nhạc trên phím đàn.

Bản chất và cội nguồn lịch sử của hệ thống nốt nhạc và khóa nhạc

Lịch sử của những nốt nhạc và khóa nhạc là quá trình nhân loại chuyển đổi các rung động âm thanh vô hình thành hệ thống ký tự đồ họa có thể đọc, lưu trữ và tái tạo chính xác qua nhiều thế kỷ. Khởi nguồn từ thế kỷ thứ 9 với các ký hiệu Neume sơ khai tại các tu viện Công giáo châu Âu, hệ thống này được nhà lý luận âm nhạc người Ý Guido d Arezzo hoàn thiện vào đầu thế kỷ 11. Nhờ sự xuất hiện của khuông nhạc và khóa nhạc, âm nhạc phương Tây đã thoát khỏi sự phụ thuộc vào trí nhớ truyền khẩu, mở đường cho sự bùng nổ của các thể loại đa âm và nhạc cụ bàn phím phức tạp như đàn piano.

Trước khi hệ thống ký âm ra đời, mọi tác phẩm âm nhạc đều phải truyền dạy trực tiếp bằng miệng từ thế hệ này sang thế hệ khác. Phương pháp này khiến các bản thánh ca cổ bị tam sao thất bản, tốn từ 10 đến 15 năm đào tạo cho một ca viên và rất nhiều kiệt tác âm nhạc cổ đại đã hoàn toàn biến mất khỏi dòng lịch sử.

Tại Đức Trí Piano Boutique, chúng tôi luôn tin rằng việc thấu hiểu nguồn gốc của nốt nhạc và khóa nhạc giúp người chơi piano cảm nhận sâu sắc lòng biết ơn đối với di sản văn minh nhân loại, từ đó biểu diễn từng tác phẩm với tâm thế trang trọng và giàu cảm xúc hơn.

Thời kỳ tiền ký âm và sự bế tắc của phương pháp truyền khẩu

Vào thời kỳ Cổ đại và sơ kỳ Trung cổ từ thế kỷ thứ 4 đến thế kỷ thứ 9, âm nhạc phương Tây chủ yếu phục vụ các nghi lễ tôn giáo trong nhà thờ.

Các tu sĩ thời kỳ này sử dụng hệ thống ký hiệu Neume (bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp pneuma nghĩa là hơi thở). Ký hiệu Neume gồm những vệt mực uốn lượn, dấu chấm và dấu phẩy viết ngay phía trên các dòng lời ca bằng tiếng Latinh.

• Hạn chế về cao độ: Ký hiệu Neume sơ khai chỉ nhắc nhở người hát về hướng chuyển động của giai điệu đi lên hoặc đi xuống, hoàn toàn không cho biết độ cao chính xác của âm thanh.
• Hạn chế về trường độ: Ký hiệu không thể hiện được độ dài ngắn của từng nốt, người hát buộc phải tự căn nhịp theo cảm tính hoặc nhìn theo cử chỉ tay của người chỉ huy dàn hợp xướng.
• Nguy cơ thất truyền: Nếu người thầy qua đời trước khi kịp truyền dạy hết các giai điệu cho học trò, tác phẩm âm nhạc đó sẽ vĩnh viễn biến mất trong bóng tối lịch sử.

Nhu cầu cấp thiết về một công cụ ghi chép âm thanh chuẩn xác đã trở thành động lực thúc đẩy các nhà nghiên cứu âm nhạc thời bấy giờ tìm kiếm một cuộc cách mạng ký âm toàn diện.

Tu sĩ Guido d Arezzo và cuộc cách mạng khai sinh ra 7 nốt nhạc

Vào khoảng năm 1025 sau Công nguyên, tu sĩ dòng Benedictine tên là Guido d Arezzo làm việc tại tu viện Pomposa gần thành phố Ferrara nước Ý đã tạo nên bước ngoặt vĩ đại nhất lịch sử âm nhạc.

Ông nhận thấy các học viên trong dàn đồng ca mất quá nhiều năm chỉ để ghi nhớ các bài thánh ca. Guido d Arezzo đã sáng tạo ra phương pháp xướng âm (Solfege) dựa trên lời bài thánh ca tiếng Latinh mang tên Ut Queant Laxis do thi sĩ Paulus Diaconus sáng tác vào thế kỷ thứ 8 để ca ngợi Thánh Gioan Tẩy Giả.

Bài thánh ca này có một đặc điểm vô cùng kỳ diệu: Mỗi câu thơ tiếp theo đều bắt đầu ở một cao độ cao hơn đúng một bậc âm so với câu thơ liền trước. Guido d Arezzo đã lấy ngay âm tiết đầu tiên của 6 câu thơ đầu để đặt tên cho 6 bậc âm thanh cơ bản.

Nguồn gốc nốt Si và sự ra đời của nốt Do thay thế nốt Ut

Hệ thống xướng âm ban đầu của Guido d Arezzo chỉ gồm 6 bậc âm (Hexachord) từ Ut đến La. Đến cuối thế kỷ 16, các nhà lý thuyết âm nhạc nhận thấy cần một nốt thứ bảy để khép lại quãng tám trọn vẹn trước khi lặp lại nốt Ut.

Nốt Si được tạo ra bằng cách ghép hai chữ cái đầu tiên của cụm từ cuối cùng trong bài thánh ca: chữ S trong từ Sancte và chữ I trong từ Iohannes.

Vào khoảng năm 1640, nhà âm nhạc học người Ý Giovanni Battista Doni nhận thấy âm tiết Ut khi phát âm có đuôi phụ âm cụt, gây khó khăn cho việc mở khẩu hình khi hát ngân nga. Ông đề xuất thay thế âm Ut bằng âm Do, lấy từ chữ cái đầu tiên của từ Dominus trong tiếng Latinh có nghĩa là Thiên Chúa, đồng thời cũng trùng với âm đầu trong họ Doni của chính ông. Nốt Do phát âm tròn vành rõ chữ, chính thức thay thế nốt Ut trên toàn bộ các quốc gia ngữ hệ Latinh cho đến ngày nay.

Lịch sử tiến hóa của khuông nhạc qua các thời kỳ

Song song với việc đặt tên cho các nốt nhạc, Guido d Arezzo đã phát minh ra khuông nhạc có kẻ dòng để ấn định cao độ không gian một cách trực quan.

Trước thời kỳ của ông, các bản nhạc chỉ có một dòng kẻ ngang màu đỏ duy nhất dùng để biểu thị nốt Fa, hoặc một dòng kẻ màu vàng biểu thị nốt Đô. Các nốt nhạc khác được vẽ ước lượng lơ lửng xung quanh dòng kẻ này.

• Thế kỷ 11: Guido d Arezzo bổ sung thêm hai dòng kẻ màu đen, tạo thành hệ thống khuông nhạc 4 dòng kẻ hoàn chỉnh đầu tiên. Các nốt nhạc lúc này được vẽ chính xác nằm trên dòng kẻ hoặc nằm trong khoảng trống giữa hai dòng kẻ.
• Thế kỷ 13 đến 14: Thời kỳ âm nhạc Ars Nova tại Pháp đòi hỏi ghi chép các giai điệu đa thanh phức tạp hơn. Các nhạc sĩ đã thêm dòng kẻ thứ năm, khai sinh ra khuông nhạc 5 dòng kẻ chuẩn mực tồn tại đến tận ngày nay.
• Thế kỷ 16 đến 17: Khi các nhạc cụ bàn phím có dải âm rộng lớn như đàn Harpsichord, Clavichord và đàn Đại dương cầm của Bartolomeo Cristofori ra đời, khuông nhạc 5 dòng kẻ đơn không còn đủ sức bao quát. Các nhạc sĩ đã ghép hai khuông nhạc đơn lại với nhau thông qua dấu ngoặc nhọn, tạo nên hệ thống khuông nhạc kép Grand Staff với dải tần trải dài từ phím A0 đến C8.

Lịch sử hình thành và sự biến đổi hình thái của các loại khóa nhạc

Từ khóa nhạc trong tiếng Pháp là Clef, bắt nguồn từ chữ clavis trong tiếng Latinh có nghĩa là chiếc chìa khóa. Khóa nhạc đặt ở đầu khuông nhạc chính là chiếc chìa khóa mở ra cánh cửa giải mã cao độ của toàn bộ các dòng kẻ tiếp theo.

Vào thời Trung cổ, các tu sĩ đơn giản chỉ viết một chữ cái Latinh lớn như G, F hoặc C ngay tại đầu dòng kẻ mà họ muốn ấn định nốt nhạc đó. Trải qua hàng trăm năm chép tay của các tu sĩ và kỹ thuật in ấn thời Phục hưng, những chữ cái Latinh đơn giản này dần dần bị cách điệu hóa thành những biểu tượng nghệ thuật tuyệt đẹp.

Biến đổi của khóa Sol từ chữ cái G

Khóa Sol có hình dáng như một bản giao hưởng đồ họa mềm mại. Ban đầu, người chép nhạc viết chữ cái G hoa tại dòng kẻ thứ hai để thông báo đây là nốt Sol.

Để việc đưa bút lông ngỗng diễn ra nhanh chóng và không bị đứt đoạn, các tu sĩ đã nối nét chân chữ G vươn lên trên và uốn vòng xuống dưới đáy khuông nhạc. Đến thế kỷ 16, các xưởng in khắc gỗ tại Ý và Đức đã chuẩn hóa nét vẽ này thành hình xoắn ốc tinh tế mà chúng ta nhìn thấy trên mọi tập sheet nhạc piano hiện đại.

Biến đổi của khóa Fa từ chữ cái F

Khóa Fa bắt đầu từ chữ cái F viết hoa được đặt tại dòng kẻ thứ tư của khuông nhạc dưới. Trải qua nhiều thế hệ sao chép bản thảo, nét gạch đứng bên trái của chữ F được uốn cong mềm mại thành một vòng bán nguyệt.

Hai nét gạch ngang của chữ F biến đổi thành hai dấu chấm tròn nằm đối xứng ở khe số 3 và khe số 4, ôm trọn lấy dòng kẻ thứ tư. Hai dấu chấm này là chỉ dẫn vật lý giúp người đọc nhận biết dòng kẻ ở giữa hai chấm chính là nốt Fa quãng ba.

Sự tiến hóa của hình dáng nốt nhạc từ hình vuông sang hình tròn

Hình dáng của các nốt nhạc cũng trải qua một cuộc cách mạng thú vị về mặt công nghệ chế tác tài liệu.

Trong các bản thánh ca cổ thời kỳ Mensural Notation (thế kỷ 13 đến thế kỷ 16), các nốt nhạc có hình thoi hoặc hình vuông đặc màu đen (gọi là nốt Maxima, Longa, Brevis và Semibrevis). Người chép nhạc sử dụng bút lông ngỗng vát cạnh để vẽ các nốt vuông này trên giấy da cừu.

• Thế kỷ 15: Kỹ thuật in ấn bằng bản khắc kim loại ra đời nhờ phát minh của Johannes Gutenberg. Việc đục các ký tự hình vuông hoặc hình thoi trên khuôn đồng tốn rất nhiều công sức và dễ làm rách giấy in.
• Chuẩn hóa nốt hình bầu dục: Các thợ đục khuôn in nhận thấy nốt nhạc hình tròn hoặc bầu dục nghiêng một góc 45 độ vừa tiết kiệm mực in, vừa dễ khắc trên kim loại và giúp mắt người đọc lướt qua các ô nhịp nhanh hơn 30%.
• Hệ thống đuôi nốt và móc nốt: Để phân biệt trường độ chính xác, các nhà soạn nhạc thời kỳ Phục hưng đã thêm phần thân nốt (Stem) và các nét móc (Flag), tạo ra hệ thống phân chia toán học từ nốt tròn, nốt trắng, nốt đen đến nốt móc đơn hoàn thiện.

Ý nghĩa văn minh của việc chuẩn hóa ký âm đối với lịch sử đàn piano

Nếu không có sự chuẩn hóa của nốt nhạc và khóa nhạc, cây đàn piano có lẽ đã không thể trở thành vua của các loại nhạc cụ như ngày hôm nay.

Sự thống nhất của hệ thống khuông nhạc kép Grand Staff đã mở đường cho các thiên tài như Johann Sebastian Bach sáng tác tập tác phẩm bình quân luật The Well-Tempered Clavier vào năm 1722, thử nghiệm trọn vẹn 24 giọng trưởng và thứ trên bàn phím cơ. Các nhà soạn nhạc như Mozart, Beethoven, Chopin và Liszt có thể ghi lại chính xác từng sắc thái biểu cảm cực nhỏ để gửi gắm lại cho các thế hệ nghệ sĩ hàng trăm năm sau trình diễn.

Hệ thống ký âm đã biến âm nhạc từ một hiện tượng âm thanh thoáng qua thành một kho tàng văn hóa vĩ đại có thể lưu truyền bất tận qua các trang giấy.

Checklist 5 mốc lịch sử âm nhạc cốt lõi người yêu piano nên biết

Người học và chơi đàn piano nên ghi nhớ 5 cột mốc lịch sử mang tính chuyển giao này để làm giàu thêm hiểu biết văn hóa của bản thân:

• Thế kỷ 9: Ký hiệu Neume sơ khai xuất hiện, đánh dấu nỗ lực ghi chép âm thanh đầu tiên bằng nét vẽ uốn lượn.
• Năm 1025: Tu sĩ Guido d Arezzo phát minh ra khuông nhạc 4 dòng và đặt tên các nốt Ut, Re, Mi, Fa, Sol, La từ bài thánh ca.
• Thế kỷ 16: Nốt Si chính thức được bổ sung và nốt Ut được nhà âm nhạc học Doni đổi tên thành nốt Do.
• Thế kỷ 17: Khuông nhạc 5 dòng kẻ và hệ thống khóa Sol, khóa Fa cách điệu từ chữ cái G và F được chuẩn hóa quốc tế.
• Năm 1700 đến 1722: Bartolomeo Cristofori phát minh đàn piano cơ và J.S. Bach hoàn thành tập sách khai sáng nghệ thuật chơi đàn phím.

Câu hỏi thường gặp về lịch sử nốt nhạc và khóa nhạc

Tại sao một số quốc gia như Mỹ và Anh lại dùng chữ cái A B C D E F G thay vì Do Re Mi Fa Sol La Si?

Hệ thống ký âm bằng chữ cái A B C D E F G thực chất đã tồn tại từ thời Hy Lạp cổ đại trước cả khi Guido d Arezzo phát minh ra hệ thống xướng âm Do Re Mi. Nước Anh và Đức vẫn duy trì hệ thống chữ cái này vì tính ngắn gọn và thuận tiện cho việc ký hiệu hợp âm. Ngày nay, hệ thống Do Re Mi được dùng phổ biến trong xướng âm giai điệu thanh nhạc, còn hệ thống chữ cái được dùng để ghi ký hiệu hòa âm và tên nốt quốc tế.

Khóa Do ngày nay còn được sử dụng trong âm nhạc hay không?

Khóa Do (C Clef) vẫn được sử dụng rất phổ biến trong các dàn nhạc giao hưởng chuyên nghiệp dành cho đàn Viola (khóa Alto) và đàn Cello hoặc kèn Trombone ở những đoạn nốt cao (khóa Tenor). Điểm chính giữa của khóa Do luôn chỉ đúng vào cao độ nốt Đô trung tâm C4, giúp các bè trung âm không phải dùng quá nhiều dòng kẻ phụ khi ghi chép bản nhạc.

Bài thánh ca Ut Queant Laxis hiện nay có còn được lưu giữ hay không?

Bản thảo gốc của bài thánh ca Ut Queant Laxis vẫn được bảo tồn trang trọng tại các thư viện tu viện cổ ở châu Âu và văn khố Tòa Thánh Vatican. Giai điệu mộc mạc của bài thánh ca thế kỷ thứ 8 này vẫn thường xuyên được các dàn hợp xướng thánh ca biểu diễn như một sự tôn vinh dành cho cội nguồn khai sinh ra nền âm nhạc thế giới.