Tối 23/10/2026, nghệ sĩ piano Lưu Hồng Quang trình diễn tuyển tập “Những năm tháng hành hương – Năm thứ ba” (Années de pèlerinage – Troisième année, S.163) của Franz Liszt trong thánh đường Nhà thờ Lớn Hà Nội. Chương trình mang tên “Hành trình hướng thượng”, lấy tinh thần từ khúc kết của tập nhạc: Sursum Corda, “Hãy nâng tâm hồn lên”.
Đêm nhạc không nhằm gây quỹ hay phô diễn kỹ thuật. Đó là một nỗ lực đưa âm nhạc cổ điển trở về với đời sống tinh thần, để người nghe được lắng lại và hướng về những giá trị trong sáng, hướng thiện.
Có một sự trùng hợp đáng nhắc: Nhà thờ Lớn Hà Nội được hoàn thành năm 1886, cũng là năm Liszt qua đời. Gần một trăm bốn mươi năm sau, âm nhạc những năm cuối đời ông vang lên trong chính công trình ra đời cùng năm ấy.
Một cuộc hành hương từ hữu hình đến vô hình
Liszt viết bộ “Những năm tháng hành hương” trong gần nửa thế kỷ. Hai tập đầu là nhật ký của một nghệ sĩ trẻ đi qua Thụy Sĩ và Ý, say mê thiên nhiên, thi ca và hội họa. Tập thứ ba, xuất bản năm 1883, là tiếng nói của một người đàn ông đã ngoài bảy mươi, đã nhận chức tu sĩ và hướng nhiều hơn vào đức tin.
Trong lời cảm ơn gửi khán giả sau đêm diễn, Lưu Hồng Quang mô tả tác phẩm là một cuộc hành hương “từ thế giới hữu hình đến thế giới vô hình”: bắt đầu từ tiếng chuông nhà thờ và những hình ảnh gần gũi của thiên nhiên, rồi dần mở ra những chiêm nghiệm về sự sống, tình yêu và hy vọng.
Cách mô tả của Lưu Hồng Quang bám rất sát cấu trúc bảy chặng của tập nhạc:
- Angelus! Prière aux anges gardiens: lời cầu nguyện lúc chuông chiều, Liszt viết tặng cháu gái. Những nốt lặp lại ở âm vực cao gợi tiếng chuông vọng từ xa.
- Aux cyprès de la Villa d’Este I: bi ca thứ nhất về những hàng cây bách, biểu tượng của tang tóc trong văn hóa Ý.
- Aux cyprès de la Villa d’Este II: bi ca thứ hai, tối và tĩnh hơn.
- Les jeux d’eaux à la Villa d’Este: những đài phun nước được vẽ bằng các chuỗi nốt lấp lánh. Liszt ghi kèm một câu Phúc Âm về mạch nước sự sống.
- Sunt lacrymae rerum: tên lấy từ một câu thơ của Virgil về nỗi buồn của vạn vật, viết theo điệu Hungary, quê hương của Liszt.
- Marche funèbre: hành khúc tang lễ tưởng nhớ Hoàng đế Maximilian I của Mexico.
- Sursum Corda: khúc kết rực sáng, “Hãy nâng tâm hồn lên”.
Nghe theo đúng thứ tự, âm nhạc của Liszt vẽ nên một vòng cung rõ ràng: bắt đầu bằng sự tĩnh lặng, đi xuống bóng tối, rồi vươn lên ánh sáng.
Ở Villa d’Este, cái chết và sự sống đứng cạnh nhau
Villa d’Este là một khu vườn thời Phục hưng ở Tivoli, gần Rome, nổi tiếng với hàng trăm đài phun nước. Những năm cuối đời, Liszt nhiều lần lưu lại đây. Từ cùng một khu vườn, ông viết ra ba trang nhạc nói hai điều trái ngược.
Hai bài bi ca về cây bách là âm nhạc của sự im lặng. Hòa âm không tìm cách làm người nghe xúc động. Nó chỉ đứng đó, thẳng và sẫm màu, như những thân cây trong nghĩa trang Ý.
Ngay sau đó, “Những trò chơi của nước ở Villa d’Este” mở ra một thế giới hoàn toàn khác. Tay phải gần như không rời các quãng cao của bàn phím, những chuỗi nốt rơi xuống và tung lên như ánh sáng vỡ trên mặt nước. Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là tiền thân của âm nhạc ấn tượng mà Ravel và Debussy phát triển sau này.
Nhưng Liszt không chỉ muốn vẽ nước. Câu Phúc Âm ông ghi vào bản nhạc biến những đài phun thành một ẩn dụ: dòng nước trở thành mạch nước vọt lên sự sống đời đời. Cây bách và dòng nước đều là những thứ ta nhìn thấy được. Liszt dùng chúng để nói về những điều không nhìn thấy: sự mất mát, và niềm hy vọng vượt qua mất mát.
Đi sâu để đi lên
Trong lời cảm ơn của Lưu Hồng Quang có một câu đáng dừng lại: đây “không chỉ là một hành trình đi sâu về nội tâm mà là một hành trình dần hướng lên ánh sáng”.
Âm nhạc chiêm nghiệm thường được hiểu là sự khép lại, quay vào bên trong. Người nghệ sĩ đề xuất một hướng khác. Nhìn sâu vào lòng mình chỉ là chặng đầu. Đích đến là ánh sáng.
Điều đó thể hiện rõ nhất ở “Sursum Corda”. Cụm từ lấy từ phụng vụ Latin, là lời mời trước kinh Tiền tụng trong Thánh lễ. Đây là bài ngắn nhất nhưng sáng nhất của tập nhạc: bắt đầu từ âm vực thấp, dồn dần lên, rồi bừng mở bằng những hợp âm lớn. Sau hơn một giờ chiêm nghiệm và những trang u tối nhất của Liszt, đó là lần đầu tiên tiếng đàn được vang hết cỡ.
Liszt không kết thúc bằng một câu trả lời. Ông kết thúc bằng một lời mời.
Âm nhạc như một sự đồng điệu
Lưu Hồng Quang không mô tả hơn một giờ trên sân khấu như một thành tựu cá nhân. Anh viết: “Hơn một giờ đồng hồ được sống trong những giai điệu của Liszt cùng sự đồng điệu với những tâm hồn yêu nghệ thuật là một niềm vinh dự và hạnh phúc đối với Quang.” Với anh, người nghe là những người cùng đi chung một hành trình.
Thứ tự lời cảm ơn của anh cũng nói lên điều đó. Anh nhắc đến các vị khách quý và Nhà thờ Lớn trước, rồi dành lời cuối cho gia đình, thầy cô, đồng nghiệp và bạn bè, những người đã đồng hành từ những ngày đầu. Năm 2006, khi mới 16 tuổi, anh được vinh danh “Mười gương mặt trẻ tiêu biểu toàn quốc”. Năm 2011, anh được trao Huân chương Lao động hạng Ba. Gần hai thập kỷ sau, sự trưởng thành của anh thể hiện ở lựa chọn: một tác phẩm hướng nội, một không gian linh thiêng, và một mục đích không ồn ào.
Thanh âm Vienna dưới vòm Gothic
Cây đàn của đêm diễn là Bösendorfer 280VC (Vienna Concert), dòng đại dương cầm hòa nhạc chủ lực của Bösendorfer, do nghệ sĩ Sir András Schiff tuyển chọn.
Lựa chọn này mang một ý nghĩa lịch sử. Bösendorfer ra đời tại Vienna năm 1828. Trong những năm đầu, lối chơi mãnh liệt của Liszt từng khiến nhiều cây đàn đương thời hư hỏng, nhưng ở đàn Bösendorfer ông tìm thấy một nhạc cụ đủ bền bỉ và giàu sắc thái cho ngôn ngữ của mình. Sự tin tưởng của Liszt góp phần đưa Bösendorfer trở thành một trong những tên tuổi chế tác piano danh giá bậc nhất châu Âu.
Những trang nhạc cuối đời Liszt không đòi hỏi tiếng đàn lớn. Chúng đòi hỏi tiếng đàn hát được ngay cả khi rất khẽ, để tiếng chuông còn vọng, tiếng nước còn trong, và khoảng lặng giữa các bi ca còn đủ sâu. Dưới vòm Nhà thờ Lớn, thanh âm Vienna ấy tìm được một không gian xứng tầm.
Những người cùng hiện diện
Đêm nhạc có sự hiện diện của Tổng Giám mục Tổng giáo phận Hà Nội Giuse Vũ Văn Thiên; Linh mục Phó xứ Chính tòa Giuse Nguyễn Văn Hùng và Giuse Nguyễn Văn Hưng; Đại sứ Pháp tại Việt Nam Didier Le Bret và Phu nhân; ông Bùi Danh Tuyên, Phó Trưởng ban Tổ chức Đảng ủy Quốc hội; Đại sứ Nguyễn Phú Bình và Đại sứ Vũ Quang Minh, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao; Đại sứ Lý Đức Trung, Phó Vụ trưởng, Ban Thư ký Quốc gia APEC 2017.
Lời cảm ơn của Lưu Hồng Quang kết thúc giản dị: “Xin trân trọng cảm ơn quý vị và hẹn ngày tái ngộ.” Với những ai có mặt dưới vòm Gothic tối 23/10, đó là một lời hẹn đáng chờ đợi.
Chương trình “Hành trình hướng thượng” được tổ chức với sự ủng hộ của Nhà thờ Lớn Hà Nội và Linh mục Chính xứ Giuse Tạ Minh Quý, cùng sự bảo trợ của Vietnam International Piano Competition & Festival (VIPCF), hãng đàn Bösendorfer và Đức Trí Piano Boutique, nhà phân phối độc quyền Bösendorfer tại Việt Nam, Lào và Campuchia.
