Xác định chính xác tone và giọng của bản nhạc là kỹ năng quan trọng số một giúp người chơi piano vỡ bài nhanh chóng và đệm hát tự tin. Khi bắt gặp một tập sheet nhạc mới hoặc muốn đệm đàn cho một người bạn hát, việc nắm bắt đúng điệu tính giúp bạn lựa chọn đúng bộ hợp âm và đặt ngón tay lên các phím đàn chuẩn xác.
Bài viết này được tôi, Nguyễn Đức Duy – Founder của Đức Trí Piano với hơn 10 năm kinh nghiệm tư vấn nhạc cụ cho các nghệ sĩ và trường học, đúc kết từ những trải nghiệm thực tế và nghiên cứu kỹ thuật chuyên sâu để giúp bạn trở thành người mua hàng thông thái.
Tone và giọng của bản nhạc là gì?
Tone và giọng của bản nhạc (Key và Tonality) là khái niệm chỉ điệu tính trung tâm của một tác phẩm, xác định nốt nhạc chủ âm (Tonic) đóng vai trò làm điểm tựa cảm xúc và quy luật tổ chức hệ thống âm thanh xoay quanh nốt chủ âm đó theo tính chất trưởng (Major) hoặc thứ (Minor). Từ tone (Tone) thường được dùng trong đệm hát phổ thông để chỉ độ cao tổng thể của bài hát phù hợp với âm vực giọng ca sĩ, trong khi từ giọng (Key) là thuật ngữ nhạc lý học thuật chỉ định rõ nốt chủ âm và tính chất điệu thức, ví dụ giọng Đô trưởng (C Major) hay giọng La thứ (A Minor).
Mỗi bản nhạc đều vận động theo một quy luật hòa thanh có điểm khởi đầu, phát triển cao trào và quay trở về nghỉ ngơi tại hợp âm chủ. Việc nhận biết bài hát đang ở giọng nào giúp người chơi piano dự đoán trước 90% các hợp âm tiếp theo và không bị bỡ ngỡ khi di chuyển bàn tay trên phím đàn.
Quy trình ba bước xác định tone và giọng khi có bản nhạc
Quan sát hóa biểu để thu hẹp phạm vi về một cặp giọng song song
Hóa biểu đặt ở đầu khuông nhạc (ngay sau khóa Sol và khóa Fa) là chỉ dẫn vật lý quan trọng nhất. Mỗi hóa biểu luôn đại diện cho một cặp giọng song song gồm một giọng trưởng và một giọng thứ dùng chung nốt nhạc.
- Nếu hóa biểu không có dấu hóa nào: Bản nhạc chắc chắn thuộc giọng Đô trưởng (C Major) hoặc giọng La thứ (A Minor).
- Nếu hóa biểu có dấu thăng: Lấy nốt thăng cuối cùng bên phải tăng thêm nửa cung (1 phím liền kề) để tìm ra giọng trưởng. Lùi xuống 1.5 cung từ giọng trưởng để tìm ra giọng thứ song song.
- Nếu hóa biểu có dấu giáng: Tên dấu giáng áp chót chính là tên giọng trưởng (riêng 1 dấu giáng Bb là giọng Fa trưởng). Lùi xuống 1.5 cung để tìm ra giọng thứ song song.
Sau bước này, bạn đã thu hẹp đáp án xuống chỉ còn 2 lựa chọn duy nhất: một giọng trưởng hoặc một giọng thứ tương ứng.
Quan sát nốt nhạc kết thúc ở ô nhịp cuối cùng
Để quyết định bản nhạc thuộc giọng trưởng hay giọng thứ trong cặp song song vừa tìm được, bạn hãy nhìn thẳng vào nốt nhạc cuối cùng của bài hát.
Trong 95% các tác phẩm âm nhạc chuẩn mực, nốt nhạc kết thúc của giai điệu chính ở ô nhịp cuối cùng luôn rơi đúng vào nốt chủ âm (Tonic) để tạo cảm giác trọn vẹn, thỏa mãn cho tai người nghe.
- Ví dụ thực tế: Một bản nhạc có hóa biểu 1 dấu thăng (F#). Cặp giọng song song là Sol trưởng (G) và Mi thứ (Em). Nếu nốt kết thúc cuối cùng của giai điệu rơi vào nốt Sol (G), bản nhạc chắc chắn viết ở giọng Sol trưởng. Nếu nốt kết thúc rơi vào nốt Mi (E), bản nhạc viết ở giọng Mi thứ.
Kiểm tra dấu hóa bất thường và cảm giác màu sắc âm nhạc
Trong một số trường hợp hiếm hoi khi nốt kết thúc rơi vào nốt bậc III hoặc bậc V của hợp âm, bạn hãy kiểm tra sự hiện diện của các dấu hóa bất thường trong bài.
Nếu bản nhạc viết ở điệu thứ hòa thanh, nốt bậc VII luôn được nâng lên nửa cung bằng một dấu thăng bất thường. Ví dụ trong cặp Đô trưởng và La thứ, nếu bạn nhìn thấy nốt Sol thăng (G#) xuất hiện liên tục trong bài, bản nhạc đó 100% thuộc về giọng La thứ.
Đồng thời, bạn hãy lắng nghe màu sắc âm thanh: Điệu trưởng luôn mang lại cảm giác vui tươi, hùng tráng, rạng rỡ; điệu thứ mang lại sắc thái u buồn, sâu lắng, da diết và huyền bí.
Bảng tra cứu toàn diện cách xác định 30 giọng trên bản nhạc piano
Dưới đây là bảng đối chiếu nhanh số lượng dấu hóa, nốt kết thúc và tên giọng tương ứng giúp bạn tra cứu tức thì:
| Hóa biểu đầu bài | Nốt thăng hoặc giáng cuối cùng | Nếu nốt kết thúc là nốt này | Tên giọng trưởng tương ứng | Nếu nốt kết thúc là nốt này | Tên giọng thứ tương ứng |
|---|---|---|---|---|---|
| Không dấu hóa | Không có | Nốt Đô (C) | Đô trưởng (C Major) | Nốt La (A) | La thứ (A Minor) |
| 1 dấu thăng | F# | Nốt Sol (G) | Sol trưởng (G Major) | Nốt Mi (E) | Mi thứ (E Minor) |
| 2 dấu thăng | C# | Nốt Rê (D) | Rê trưởng (D Major) | Nốt Si (B) | Si thứ (B Minor) |
| 3 dấu thăng | G# | Nốt La (A) | La trưởng (A Major) | Nốt Fa thăng (F#) | Fa thăng thứ (F#m) |
| 4 dấu thăng | D# | Nốt Mi (E) | Mi trưởng (E Major) | Nốt Đô thăng (C#) | Đô thăng thứ (C#m) |
| 5 dấu thăng | A# | Nốt Si (B) | Si trưởng (B Major) | Nốt Sol thăng (G#) | Sol thăng thứ (G#m) |
| 1 dấu giáng | Bb | Nốt Fa (F) | Fa trưởng (F Major) | Nốt Rê (D) | Rê thứ (D Minor) |
| 2 dấu giáng | Eb | Nốt Si giáng (Bb) | Si giáng trưởng (Bb Major) | Nốt Sol (G) | Sol thứ (G Minor) |
| 3 dấu giáng | Ab | Nốt Mi giáng (Eb) | Mi giáng trưởng (Eb Major) | Nốt Đô (C) | Đô thứ (C Minor) |
| 4 dấu giáng | Db | Nốt La giáng (Ab) | La giáng trưởng (Ab Major) | Nốt Fa (F) | Fa thứ (F Minor) |
| 5 dấu giáng | Gb | Nốt Rê giáng (Db) | Rê giáng trưởng (Db Major) | Nốt Si giáng (Bb) | Si giáng thứ (Bbm) |
Phương pháp xác định tone bài hát bằng tai nghe khi không có sheet nhạc
Khi một người bạn cất tiếng hát mộc mà không có bản nhạc viết sẵn, người chơi piano có thể tìm ra tone bài hát bằng phương pháp dò nốt cảm âm qua 3 bước:
- Lắng nghe nốt ngân dài cuối cùng của bài hát: Khi ca sĩ hát xong câu hát cuối cùng, nốt đó gần như luôn luôn là nốt chủ âm của bài. Bạn hãy ghi nhớ cao độ đó trong đầu hoặc khẽ ngân nga theo cao độ đó.
- Dò nốt chủ âm trên bàn phím đàn piano: Đặt một ngón tay gõ thử các phím đàn xung quanh khu vực quãng tám trung tâm C4 để tìm ra phím đàn có âm thanh trùng khớp 100% với nốt ngân của ca sĩ. Giả sử phím đàn trùng khớp là nốt Rê (D).
- Bấm thử hợp âm trưởng và thứ để kiểm tra: Khi đã biết nốt chủ là Rê, bạn chỉ cần bấm thử hợp âm Rê trưởng (D – F# – A) và hợp âm Rê thứ (D – F – A). Hợp âm nào vang lên nghe hòa quyện êm ái với giọng hát thì bài hát đó thuộc về giọng đó.
Kỹ thuật dịch giọng để phù hợp với âm vực giọng hát của ca sĩ
Mỗi ca sĩ sở hữu một âm vực giọng hát (Vocal Range) khác nhau. Giọng nam thường trầm hơn giọng nữ khoảng một quãng bốn hoặc quãng năm.
Nếu một bài hát gốc viết ở giọng Đô trưởng (C) nhưng quá trầm đối với một giọng nữ cao, người chơi piano cần dịch giọng (Transpose) bài hát lên giọng Mi trưởng (E) hoặc Sol trưởng (G).
- Nguyên tắc dịch giọng: Khi dịch giọng lên cao 2 cung (từ C lên E), toàn bộ các hợp âm và nốt nhạc trong bài đều phải tịnh tiến lên đúng 2 cung tương ứng.
- Bảng dịch chuyển hợp âm mẫu: Chuỗi hợp âm gốc C – Am – F – G khi dịch lên giọng E trưởng sẽ chuyển hóa thành E – C#m – A – B.
- Luyện tập trên piano: Việc nắm vững cấu tạo 12 âm giai trưởng và thứ giúp đôi bàn tay bạn dễ dàng di chuyển các thế bấm sang các phím đen phím trắng mới mà không bị sai lệch cấu trúc hòa âm.
Checklist 4 bước xác định tone và giọng trong mười giây
Trước khi bắt đầu biểu diễn bất kỳ bản nhạc nào, bạn hãy thực hiện nhanh quy trình kiểm tra 4 bước sau:
- Bước 1: Quét mắt vào đầu khuông nhạc để đếm số lượng dấu thăng hoặc dấu giáng trên hóa biểu.
- Bước 2: Liệt kê nhanh tên cặp giọng song song trưởng và thứ trong đầu.
- Bước 3: Nhìn thẳng vào nốt nhạc ở ô nhịp cuối cùng của bài để chọn giọng chính xác.
- Bước 4: Đánh thử hợp âm chủ của giọng đó trên đàn piano để tạo cảm giác hòa thanh trước khi bắt đầu bài nhạc.
Câu hỏi thường gặp về cách xác định tone và giọng bản nhạc
Nếu một bài hát kết thúc bằng một nốt không phải là nốt chủ âm thì làm sao biết giọng của bài?
Trong một số bản nhạc hiện đại hoặc nhạc Jazz, nhạc sĩ có thể kết bài bằng nốt bậc III hoặc bậc V để tạo cảm giác mở lơ lửng. Khi đó, bạn hãy nhìn vào hợp âm đệm ở ô nhịp cuối cùng hoặc ô nhịp đầu tiên của bài hát. Hợp âm xuất hiện ở đầu và cuối bài gần như luôn là hợp âm chủ của tác phẩm.
Tại sao cùng một bài hát nhưng ca sĩ nam và ca sĩ nữ lại hát ở hai tone khác nhau?
Dây thanh đới của nam giới dày và dài hơn nữ giới, khiến âm vực tự nhiên của nam trầm hơn nữ từ 4 đến 5 cung (quãng bốn hoặc quãng năm). Một bài hát giọng nam thường hát ở tone Đô trưởng (C) thì ca sĩ nữ sẽ hát thoải mái nhất ở tone Sol trưởng (G) hoặc La trưởng (A). Người đệm piano cần linh hoạt dịch tone để ca sĩ không bị rướn cổ khi lên nốt cao hoặc bị mờ tiếng khi xuống nốt trầm.
Dấu hóa bất thường xuất hiện ở giữa bài có làm thay đổi giọng của cả bản nhạc hay không?
Dấu hóa bất thường chỉ làm biến đổi màu sắc âm thanh tạm thời trong phạm vi ô nhịp đó hoặc biểu hiện một đoạn chuyển giọng ngắn (Modulation). Nếu sau đó giai điệu vẫn quay về hợp âm chủ ban đầu thì giọng chính của cả bản nhạc vẫn không thay đổi. Trừ khi ở giữa bài xuất hiện một vạch nhịp đôi và thay đổi toàn bộ dàn dấu hóa mới thì bài hát mới chính thức đổi sang giọng khác.
