Ludwig Bösendorfer (1835–1919)
Một trong những nhà sản xuất đàn piano quan trọng nhất, nhà tài trợ văn hóa và là cha dượng/nhạc phụ của Alexander Girardi
Nguồn gốc và thời niên thiếu
Ludwig Bösendorfer sinh ngày 10 tháng 4 năm 1835, là con đầu lòng của Ignaz Bösendorfer (1796–1859) và Franziska Hartl (1815–1892) tại Vienna. Bố của Ludwig là “Nhà chế tác đàn piano Hoàng gia” (k.k. Hof-Kammer-Pianoforte-Verfertiger) và sở hữu một xưởng chế tạo piano làm ăn rất phát đạt. Ludwig có thêm 2 người em:
-
Adolf (1839–1904)
-
Maria (1842–1919) ⚭ August Schönecker (1825–1875)
Gia đình ông sống tại Josefstadt số 43 (nay là Lenaugasse 7). Đây cũng chính là cơ sở sản xuất của người cha. Sau đó, họ chuyển đến nhà số 226 Josefstadt (nay là Lenaugasse 10).
Ludwig hoàn thành chương trình học tại Viện Bách khoa Vienna (1850 đến 1852). Sau đó, ông đi qua nhiều quốc gia và ghé thăm nhiều xưởng sản xuất piano nổi tiếng khác nhau. Sau khoảng một năm, ông gia nhập vào công ty của gia đình.
Doanh nghiệp “Bösendorfer”
Năm 1828, cha của Ludwig đã tiếp quản xưởng làm đàn piano của Joseph Brodmann. Xưởng sản xuất nằm ở Josefstadt số 43 (nay là Lenaugasse 7). Các nhạc cụ của Ignaz Bösendorfer không chỉ hoàn hảo về mặt chế tác mà còn thuyết phục bởi âm thanh đặc biệt vang xa và ấm áp. Nhờ đó, Ignaz mau chóng vượt qua các đối thủ cạnh tranh và sản phẩm của ông nhanh chóng nổi tiếng trên toàn thế giới.
Một đặc điểm chất lượng nổi bật là piano Bösendorfer có thể chịu được lối chơi vô cùng mạnh mẽ của Franz Liszt — vị thiên tài vốn thường đánh hỏng các cây đàn piano khác đến mức không thể sử dụng được. Tuy nhiên, các nhạc cụ của nhà Bösendorfer lại được thiết kế chắc chắn đến mức trải qua phần trình diễn với cường độ cao nhất của Liszt mà vẫn hoàn toàn không bị hư hại.
Ignaz Bösendorfer đã nhận được nhiều giải thưởng cho những đóng góp của mình và được Hoàng đế trao tặng danh hiệu “Nhà chế tác đàn piano Hoàng gia”. Đơn đặt hàng từ khắp nơi trên thế giới dồn dập gửi về. Do đó, vào năm 1857, Ignaz đã cho xây dựng một xưởng sản xuất piano mới tại Neu-Wien số 377 (nay là Türkenstraße 9, Quận 9), được trang bị theo các tiêu chí công nghiệp hiện đại nhất thời bấy giờ. Tuy nhiên, ông đã không kịp chứng kiến lễ khai trương cơ sở sản xuất mới này; ông qua đời vào ngày 14 tháng 4 năm 1859 ở tuổi 63.
Khi mới 24 tuổi, Ludwig Bösendorfer đã tiếp quản doanh nghiệp và tiếp tục sự nghiệp của cha mình. Trong tòa nhà mới, ông cũng cho xây dựng một phòng tấu nhạc dành cho 200 người. Giống như cha mình, Ludwig liên tục tìm tòi cải tiến nhạc cụ. Ngay trong năm tiếp quản, ông đã gây chú ý với sự thay đổi ở bộ cơ piano kiểu Vienna (Wiener Mechanik). Nhờ phát minh này giúp tăng tốc độ ban đầu của búa đàn, ông đã nhận được bằng sáng chế độc quyền. Ludwig không chỉ tận tụy với nghề làm đàn piano mà còn duy trì các mối quan hệ và tình bạn với giới nghệ sĩ, tương tự như cha ông đã làm.
Thị trường quan trọng của doanh nghiệp là Ý. Cuộc chiến giành độc lập lần thứ ba của Ý vào năm 1866 đã khiến doanh thu của Bösendorfer sụt giảm nghiêm trọng. Ngoài ra, Ludwig còn gặp phải một vấn đề khác: Các tước hiệu “Nhà cung cấp Hoàng gia” (k.k. Hoflieferant) và “Nhà chế tác đàn piano Hoàng gia” không chỉ là những vinh dự cao quý nhất mà còn đóng vai trò là nhãn hiệu chứng nhận chất lượng cho công việc kinh doanh. Tuy nhiên, những danh hiệu này không có tính thừa kế. Do đó, sau cái chết của cha mình, Ludwig không còn được phép sử dụng các danh hiệu này trên bảng hiệu công ty hay giấy tờ giao dịch nữa.
Đến năm 1866, Ludwig mới nhận lại tước hiệu “Nhà cung cấp Hoàng gia”. Ông tiếp tục nỗ lực hướng tới danh hiệu “Nhà cung cấp Nội phủ Hoàng gia” (k.k. Kammerlieferant) — cấp độ cao hơn cho phép người sở hữu tiến vào các gian phòng riêng của gia đình Hoàng gia. Một trong những điều kiện để cấp danh hiệu này là phải có quan hệ kinh doanh lâu năm. Ludwig đã phải từng bước gây dựng điều đó.
Năm 1869, ông cùng với các nhà chế tác piano Ehrbar và Streicher được mời sản xuất 2 đại dương cầm (grand piano) cho Nhà hát Opera Hoàng gia mới dựng. Giá mỗi cây đàn tối đa là 480 Gulden. Sau khi hoàn thành đơn hàng, Friedrich Ehrbar và Ludwig Bösendorfer đã được bổ nhiệm làm “Nhà cung cấp Nội phủ Hoàng gia” (Streicher đã có tước hiệu này từ trước).
-
1862: Bösendorfer trưng bày thành công chiếc đàn đại dương cầm có bằng sáng chế (“Patentflügel”) tại Triển lãm Thế giới ở London và nhận được giải thưởng.
-
1867: Ông lại gặt hái thành công lớn tại Triển lãm Thế giới ở Paris với những chiếc đại dương cầm được thiết kế lộng lẫy.
-
1873: Ông tiếp tục tham gia và gặt hái nhiều thành công tại Triển lãm Thế giới Vienna.
Năm 1870, Ludwig chuyển sang dùng khung gang thay vì khung sắt rèn. Cùng năm đó, Hội trường Âm nhạc Vienna (Wiener Musikverein) khai trương, Ludwig đã quyên góp 14 cây đại dương cầm cho các phòng hòa nhạc của Hội. Để tỏ lòng biết ơn, ông được bầu làm thành viên danh dự và sau đó thậm chí còn tham gia vào ban quản trị.
Thời kỳ này, các phòng hòa nhạc ngày càng lớn hơn, vì thế âm lượng của đàn ngày càng trở nên quan trọng. Ludwig đã thay thế các bộ cơ mỏng dẻo trước đây bằng việc gia cố dây thép. Khung gỗ nhường chỗ cho khung gang nguyên khối. Đối với bảng cộng hưởng (soundboard), ông sử dụng gỗ thông Na Uy đặc biệt mềm. Sự kết hợp khéo léo của tất cả các bộ phận này đã tạo nên âm thanh độc đáo của một chiếc “Bösendorfer”. Ludwig Bösendorfer sớm được công nhận là nhà sản xuất piano giỏi nhất nước Áo.
Ông cũng chế tác một cây đại dương cầm đặc biệt cho Hoàng hậu Elisabeth (Sisi). Ông không chỉ cung cấp đàn cho Hoàng gia ở Vienna và dinh thự ở Bad Ischl mà còn cho Sa hoàng Nga và Hoàng gia Nhật Bản. Các nhân vật nổi tiếng khác nằm trong danh sách khách hàng của ông có thể kể đến Nữ công tước Pauline Metternich, Katharina Schratt và một số thành viên dòng họ Habsburg như Đại công tước Eugen hay các Đại công tước phu nhân Stephanie và Valerie. Hoàng hậu Elisabeth từng tặng Hoàng hậu Eugénie của Pháp một chiếc đại dương cầm Bösendorfer do Theophil Hansen thiết kế. Để đáp lễ cho chiếc đàn tuyệt đẹp, Hoàng hậu Elisabeth đã tặng Ludwig một hộp đựng thuốc lá hít (tabatiere) bằng vàng quý giá.
Năm 1871, Ludwig chuyển đến cơ sở sản xuất lớn hơn và dời phòng trưng bày bán hàng đến Cung điện Liechtenstein ở Herrengasse, nơi ông cũng thuê nhà ở. Ông đã cải tạo trường dạy cưỡi ngựa cũ thành một phòng hòa nhạc nổi tiếng với âm thanh tuyệt hảo nhờ các khoảng khoảng rỗng dưới sàn gỗ. Bên dưới phòng hòa nhạc vốn là chuồng ngựa cũ, giờ đây trở thành các hộp cộng hưởng hoàn hảo.
Khi phòng hòa nhạc hoàn thành, Ludwig đã cho đập bỏ bức tường phía trước hai lần để di chuyển vị trí cho đến khi ông hài lòng với âm thanh căn phòng. Ông chia sẻ: “Tôi đã lên dây cho căn phòng này như lên dây một cây đàn violin.”
Ngày 19/11/1872, “Phòng hòa nhạc Bösendorfer” (Bösendorfer-Saal) chính thức khai trương với một buổi hòa nhạc do Hans von Bülow (con rể của Franz Liszt) chỉ huy. Ngay lập tức, khán phòng với sức chứa 588 chỗ ngồi này đã trở thành địa chỉ âm nhạc hàng đầu ở Vienna. Nơi đây quy tụ tất cả các ngôi sao lớn của giao thời thế kỷ: Johannes Brahms, Wilhelm Backhaus, Julius Epstein, Fritz Kreisler, Franz Liszt, Gustav Mahler, Felix Mottl, Anton Rubinstein, Richard Strauss, Richard Wagner, Felix von Weingartner, Hugo Wolf và Arnold Schönberg. Trong suốt thời gian tồn tại, đã có khoảng 4.500 buổi hòa nhạc được tổ chức tại đây.
Từ năm 1878, Bösendorfer bắt đầu sản xuất piano với bộ cơ kiểu Anh (“englische Mechanik”).
Năm 1883, công ty kỷ niệm mốc đáng nhớ: Chiếc “Bösendorfer” thứ 10.000 được hoàn thành. Tờ báo biếm họa “Die Bombe” nhân dịp này đã phác họa Ludwig Bösendorfer như một người mẹ hiền đang âu yếm bế đứa con nhỏ — vốn là một cây piano. Bức họa tỏ ra rất chính xác, bởi Ludwig không có con cái và đã dốc toàn bộ tâm huyết cho doanh nghiệp; ông coi mỗi cây piano như con đẻ của mình. Để ăn mừng, chiếc đại dương cầm kỷ niệm làm bằng gỗ phong trắng đã được trưng bày, cùng với chiếc hộp đựng thuốc lá hít bằng vàng nạm kim cương mà Hoàng hậu Elisabeth tặng ông.
Công nhân cũng trao tặng Ludwig một bức “Thư trung thành” (Ergebenheitsadresse) được thiết kế nghệ thuật để thể hiện sự gắn bó giữa người lao động và chủ doanh nghiệp. Bức thư khắc họa hình ảnh của Liszt, Rubinstein, Bülow ở phía trên, cùng tượng bán thân của Ignaz và Ludwig Bösendorfer bên cạnh chiếc đàn đại dương cầm kỷ niệm.
Theo gợi ý của nhà soạn nhạc Ferruccio Busoni, vào năm 1892, Bösendorfer đã chế tạo một cây đại dương cầm hòa nhạc có chiều dài 2,90m với trọn vẹn 8 quãng tám. Cây đại dương cầm khổng lồ này mang tên “Imperial” và đã truyền cảm hứng cho nhiều nhà soạn nhạc viết ra những tác phẩm chỉ có thể biểu diễn riêng trên dòng đàn này. Cả Hoàng đế Franz Joseph lẫn Thái tử phi Stefanie đều đến chiêm ngưỡng sáng tạo mới nhất này, và Ludwig đã trực tiếp đàn phục vụ các bậc quân vương.
Năm 1895, Hoàng đế Franz Joseph đã trao tặng ông “Huân chương Vương miện Sắt” hạng Ba để ghi nhận những đóng góp và hoạt động từ thiện của ông. Danh hiệu này đồng thời mang lại cho ông cơ hội được phong tước hiệu quý tộc.
Tại nhà xưởng của Bösendorfer có treo một bản Nội quy công ty, phản ánh bản tính khiêm nhường và chuẩn mực của ông:
“Vì một bản nội quy chi tiết và dài nhất cũng sẽ luôn có chỗ thiếu sót, tôi xin gói gọn trong những điều sau:
1. Tôi yêu cầu ở các cộng sự công việc tốt nhất có thể và sự tử tế.
2. Đổi lại, các cộng sự hoàn toàn có quyền yêu cầu ở tôi sự tử tế và mức lương cao nhất có thể.
Tôi tin rằng các cộng sự sẽ tự giác giữ gìn trật tự một cách hòa nhã để giúp công việc đạt hiệu quả. Ngoài ra, tất cả chúng ta đều tuân thủ các quy định của cơ quan chức năng và hiệp hội.”
Ludwig kiếm được rất nhiều tiền từ doanh nghiệp, nhưng ông cũng hăng hái làm từ thiện, thường xuyên tặng đàn piano cho các nghệ sĩ trẻ hoặc các tổ chức. Ông cũng hỗ trợ nhiều nghệ sĩ tên tuổi: Anton Bruckner và Johann Strauss luôn nhận được những ưu đãi đặc biệt khi mua đàn.
Vì không có người nối nghiệp, Ludwig Bösendorfer đã tìm kiếm người mua lại xưởng đàn. Tháng 3 năm 1909, Carl Hutterstrasser — một nhà ngân hàng và là bạn lâu năm của ông — đã trở thành chủ sở hữu mới. Ludwig vẫn giữ lại phòng hòa nhạc ở Herrengasse.
Tuy nhiên đến năm 1913, khán phòng phải đóng cửa do khu đất bị bán. Ngày 2/5/1913, buổi hòa nhạc cuối cùng tại “Bösendorfer-Saal” đã diễn ra. Nhà văn Stefan Zweig đã viết về không khí lưu luyến xúc động khi những nốt nhạc cuối cùng khép lại, khán giả không ai muốn rời đi, đèn bị tắt để giải tán nhưng hàng trăm người vẫn kiên trì bám trụ. Dù vậy, tòa nhà vẫn bị phá dỡ, để lại nỗi mất mát lớn cho Ludwig. Khu đất trống rất lâu sau đó mới được xây dựng, và đến năm 1931, tòa nhà cao tầng đầu tiên của Vienna đã mọc lên tại đây.
Carl Hutterstrasser tiếp tục điều hành thương hiệu “Bösendorfer”. Sau khi tòa nhà ở Herrengasse bị phá dỡ, ông chuyển phòng trưng bày sang địa chỉ Bösendorferstraße 12, nơi vẫn tồn tại cho đến ngày nay.
-
1931: Công ty chuyển đổi thành công ty hợp danh hữu hạn, hai con trai của Carl là Alexander và Wolfgang Hutterstrasser tham gia kinh doanh và tiếp quản sau khi cha mất năm 1942.
-
1953: Nhân kỷ niệm 125 năm thành lập, công ty đã lập ra chiếc nhẫn vàng “Bösendorfer-Ring” làm giải thưởng trao cho nhạc sĩ piano lỗi lạc nhất. Người đầu tiên nhận nhẫn là Wilhelm Backhaus.
-
1966: Do không có người kế vị phù hợp, công ty chuyển thành công ty cổ phần và bán cho tập đoàn Kimball International (Mỹ).
-
1973: Khai trương thêm một cơ sở sản xuất mới tại Wiener Neustadt.
-
2001: Kimball bán lại công ty cho tập đoàn BAWAG-PSK.
-
2008: Tập đoàn Yamaha của Nhật Bản mua lại doanh nghiệp. Bösendorfer tiếp tục hoạt động như một công ty TNHH độc lập của Áo. Tất cả nhạc cụ Bösendorfer vẫn được chế tác thủ công tỉ mỉ tại Wiener Neustadt, Áo với số lượng giới hạn khoảng 300 chiếc mỗi năm.
Lưu ý gần đây: Một chiếc “Bösendorfer dát vàng” từng gây xôn xao dư luận khi được đặt trong Tòa nhà Quốc hội Áo mới nâng cấp với chi phí thuê lên tới 3.000 Euro/tháng, trước khi Chủ tịch Quốc hội Wolfgang Sobotka quyết định không gia hạn hợp đồng thuê mà chuyển sang mua một cây đàn đơn giản hơn.
Gia đình và đời sống riêng tư
Sau cái chết của cha, Ludwig Bösendorfer sống cùng mẹ và các em tại Türkenstraße 9.
Tháng 11 năm 1862, Ludwig kết hôn với nữ diễn viên kiêm ca sĩ opera 24 tuổi Cölestine Aicher von Poßbach (1838–1882). Mẹ cô phải làm việc vất vả để nuôi gia đình sau khi cha cô qua đời sớm. Sau một thời gian sống ở viện trẻ em và nhận con nuôi bởi một gia đình quý tộc hà khắc, Cölestine đã tự lập, đi dạy hát khắp Vienna để trang trải học phí tại Nhạc viện Vienna. Dù từng bị mất giọng hát và phải chuyển sang làm diễn viên kịch, cô vẫn luôn kiên trì với nghệ thuật.
Sau khi kết hôn với Ludwig, Cölestine giải nghệ để chăm sóc gia đình và làm từ thiện, hỗ trợ trẻ em nghèo. Đáng tiếc là cuộc hôn nhân của họ không có con. Ngày 12 tháng 10 năm 1882, Cölestine qua đời ở tuổi 44 do bệnh tim. Lễ tang của cô diễn ra trang trọng tại nhà thờ Michaelerkirche với sự tham gia của đông đảo giới nghệ sĩ, quan chức và người dân Vienna trước khi linh cữu được đưa về an táng tại hầm mộ gia đình ở Nghĩa trang Trung tâm Vienna (Wiener Zentralfriedhof).
Ngày 9 tháng 4 năm 1892, mẹ của Ludwig là bà Franziska qua đời ở tuổi 77. Ông đã quyên góp và chuyển hài cốt của cha mình (Ignaz) cũng như em dâng August Schönecker về an nghỉ chung trong khu mộ gia đình mới tại Nghĩa trang Trung tâm.
Ngày 18/12/1893, Ludwig tái hôn với góa phụ 55 tuổi Henriette Latinovich de Borsód (nhũ danh Toth de Becsö, 1831–1906). Henriette có 3 người con riêng từ đời chồng trước:
-
Karl Latinovich de Borsód (1861–1896)
-
Kalmán Latinovich (sinh 1863)
-
Leona Latinovich de Borsód (1867–1918) ⚭ kết hôn với nam diễn viên nổi tiếng Alexander Girardi (1850–1918).
Henriette là một phụ nữ giản dị, hết lòng chăm sóc gia đình. Ludwig Bösendorfer dù rất giàu có và nổi tiếng nhưng vẫn giữ lối sống khiêm tốn. Ông thường đội chiếc mũ cao cổ (zylinder) đặc trưng, khoác áo gehrrock và luôn thân thiện chào hỏi mọi người trên đường. Ngoài công việc, ông là người rất yêu ngựa và thường cưỡi ngựa tại Prater.
Các con riêng của vợ ông:
-
Karl phục vụ trong quân đội, sau đó qua đời đột ngột năm 1896 ở tuổi 34.
-
Kalmán sang Mỹ sinh sống.
-
Leonie (Leona) kết hôn với nam diễn viên Alexander Girardi vào tháng 10/1898 tại Bad Ischl và có một con trai là Anton (Toni) Maria Girardi (1899–1961).
Khoảng năm 1905, bà Henriette bị đột quỵ nặng và phải ngồi xe lăn. Dù được Ludwig và Leonie chăm sóc tận tình, bà vẫn không qua khỏi và từ trần vào ngày 2/6/1906. Theo di nguyện, tro hỏa táng của bà được đưa về an táng tại hầm mộ gia đình ở Nghĩa trang Trung tâm.
